Polder Waard Nieuwland, poldermolens op het voormalige eiland Wieringen.

Aan de Zuid Oost kant van het voormalige eiland Wieringen, u weet wel: Daar waar de Afsluitdijk aan de Noord Oost kant begint, ligt al lange tijd een polder, met de naam Polder Waard Nieuwland.

Voor de huidige polder zijn er op (ongeveer) dezelfde locatie eerder pogingen gedaan een polder te maken, waarvan bekend is dat de voorlaatst gemaakte polder in 1683 weer aan de golven is prijs gegeven.

De huidige polder was gereed in 1847.Ten opzichte van de bemaling van de polder was bepaald dat er een “vijzelwindmolen”zou worden gebouwd met een vlucht van 20 ellen. Uiteindelijk wed het een molen met een vlucht van 23,5 ellen die het water kon opmalen van 2.20 el onder het ( normale?) peil van hoogwater tot 0.4 el boven dat peil (1 el is ca 70 cm) ( molen5 op het kaartje).

Uiteindelijk hebben in de polder een vijftal (polder) molensgefunctioneerd. Naast genoemde vijzelmolen zijn er dus nog een viertal poldermolens geweest, waarvan van één bekend dat die al voor 1900 is gesloopt (molen 4 op het kaartje)(de andere drie al eerder?)

Van de vijzelmolen schrijft Prudon onder meer:

Afgeronde achtkante grondzeiler. Bouw 1846, ca 1936 onttakelt,1982 gesloopt, wiekvorm Oud Hollands, as- gietijzer, staart Hout met kruirad.

Romp: afgeronde stenen achtkante veldmuren, achtkant rond rietgedekt. Kap: Rietgedekt.

Goed tot 1935 in bedrijf als reserve bemaling. Vijzel.

De molen stond in de polder Waard en Nieuwland. Het was één van de vijf vijzelmolens die daar gebouwd waren om de polder droog te malen. De stenen veldmuren waren zodanid gemetseld dat de molen rond leek.Het ” achtkant” was in elk veld voorzien van twee tussenstijlen, zodat er eigenlijk 24 smalle velden ontstonden. Door de rietdekker kon die zodanig gedekt worden dat ook het bovendeel rond was. Dit rond maken van de molen was gedaan om het slaan van de zeilen (en daarbij de slijtage van de zeilen) te verminderen.

De molen bleef als laatste van de vijf als reservebemaling staan.

Eén van de eerste molenaars was Gerrit Mul (geboren op 18-4-1865). Hij was gehuwd met Antje Koning (geboren 17-8-1867). Zij hadden vijf kinderen. Gerrit Mul overleed op veertigjarige leeftijd. Zijn taak als molenaar werd enige tijd waargenomen door zijn oudste zoon Willem. Hoewel pas 14 jaar oud slaagde de jongen erin om de molen aan de praat te houden. Hij had de kunst dan ook goed bij zijn vader afgekeken. Willem voelde er wel wat voor om de loopbaan van zijn vader voort te zetten. Het polder bestuur vond dat echter niet zo’n geslaagd idee. De Hoge Heren waren van mening dat een  jongen van 14 jaar niet op een dergelijke taak was berekend. Het gezin Mul moest dan ook plaats maken voor een andere molenaar.

Het polderbestuur stelde Nan Takes aan als de nieuwe molenaar.Nan Takes sr. was rond de eeuwwisseling molenaar op de molen waar hij ook woonde. Nabij de

molen werd in circa 1920 een stoom vijzel gemaal gebouwd. Deze werd bediend door zij zoon Jan Takes die gehuwd was met Grietje. Zij hadden een zoon, die de naam van zijn grootvader kreeg. Ook zij woonden aanvankelijk in de molen. Later betrokken zij het woonhuis wat aan het gemaal gebouwd werd. In 1933 trok Jan Takes met zijn gezin naar Oosterland, omdat het gemaal werd voorzien van een electromotor. Niet veel later, ook in 1933, werd de schoorsteen door een Groninger schoorsteenbouwer gesloopt. Hij deed dit door aan de onderzijde zoveel te slopen tot deze in zijn geheel omviel. Hierna werd de machinistenwoning nog bewoond door de familie Broersen en de Jong en als laatste de familie Wiersma. Na de gedeelyelijke sloop van de molen in 1936 bleef het stenen onderstuk staan en dit werd gebruikt als opslagplaats. In 1982 werd het restant, de stenen veldmuren en fundering gesloopt.

Daartoe uitgedaagd door Willem de Waard, bestuurslid van Vereniging De Wieringer Molens, schrijft Ria Hovius-Jonkhart, dochter van Anna Takes:

Na de uitdaging te hebben aangenomen ben ik in de pen geklommen om een stukje te schrijven over vergane glorie: een molen, waarvan ik eigenlijk  niet zoveel weet. Het gaat over de watermolen in de polder Waard Nieuwland op Wieringen. Deze molen stond aan de Kaap Het enige wat nog echt herinnert aan aan deze molen is het naambordje van de weg waar aan het het einde deze molen heeft gestaan: Molenweg. Ik weet nog wel dat de molen geheel rond was en geen achtkant of iets anders, maar echt rond en dat zie je volgens mij niet veel.

Mijn moeder, als dochter van de familie Takes-Kuit, heeft er tot haar twee en twintigste in gewoond. Vroeger stond er alleen de molen, later is er een stoomgemaal bij gebouwd en nog later is er een woning bijgekomen die nog wordt bewoond.

Mijn opa was de molenaar, Nan Takes. Hij was getrouwd met Maartje Kuit en zij kregen drie dochters en een zoon; zoon Jan, dochters Marie en Anna (geboren in 1904) en een meisje dat slechts een half jaar oud is geworden. De molen zelf heb ik nooit gezien, wel het onderste stenen gedeelte, dat nog heel lang als schuur of opslag heeft gediend voor de bewoners van de woning.

In de jaren zeventig stond het onderste er nog en ik ben er nog wel een keer met de kinderen heen gefietst. Over het stoomgemaal weet ik echt niets.

p.s.

een leuke anekdote: Mijn vader, Frans Jonkhart en mijn oom Cornelis Bakker Vzn, waren de vrijers van Anna en Marie.Na een kermis bezoek in Hippolytushoef gingen de mannen op de fiets naar de meisjes over de dijk van de poldersteiger naar de molen met inmiddels een beste slok op ! Maar voor de meisjes moest er iets lekkers mee. Mijn vader had een doos gebak en oom Cor nam Haagse Hopjes mee. Dit werd vervoerd achter op de bagage drager van de fiets. Oom Cor zei daarom: “Frans, Dat gebak wordt niks, de Haagse Hopjes overleven de reis wel”.

Dit verhaal is lang niet volledig en wel om de eenvoudige reden dat veel niet is gedocumenteerd. Ik ben uitgegaan van verhalen van mensen en oude foto’s zoals die ook bij dit stuk zijn gevoegd.

Bronnen:

Website: www.pagowirense.nl

Historische Vereniging Wieringen, “Op de hoogte” 16e jaargang, nummer 2-2004.

Molen bestand gegevens van Gerard Prudon.

Foto’s en tekst van fam. Takes.

Hippolytushoef, 10 februari 2